Kanker op jonge leeftijd raakt alles: familie, werk, studie, hobby’s, toekomstplannen en daarmee ook intimiteit, seksualiteit en relaties. Seksualiteit is voor veel jongvolwassenen een belangrijk onderdeel van hun identiteit. Door een kankerdiagnose verandert dit vaak ingrijpender en complexer dan ze vooraf hadden gedacht. Deze impact is er niet alleen tijdens, maar ook na de behandeling. Toch blijft het onderwerp seks en intimiteit vaak onderbelicht in onderzoek en in de zorg, en kan het lastig zijn om er een gesprek over te starten. Zo ook voor verpleegkundigen.
De FROSA-studie laat zien hoe ingrijpend die impact is bij jonge mensen met kanker, ook wel AYA’s genoemd (Adolescent & Young Adult). In interviews met mensen die op jongvolwassen leeftijd (18-39 jaar) kanker hebben gehad, werd onderzocht hoe zij hun seksualiteit beleefden tijdens en na kanker, hoe zij omgingen met daten of relaties en welke uitdagingen zij tegenkwamen. Hieronder worden de inzichten uit de FROSA-studie verder toegelicht. Deze inzichten kunnen niet alleen (ex-)patiënten, partners en naasten helpen om meer inzicht te krijgen, maar zijn ook relevant voor verpleegkundigen. Het (h)erkennen van deze ervaringen kan helpen om beter aan te sluiten bij wat jonge (ex-)patiënten nodig hebben.
De FROSA-studie bestond uit meerdere onderdelen: een online vragenlijst, interviews en vervolgbijeenkomsten om eerste resultaten met een deel van de oorspronkelijke deelnemers na te gaan. Hieronder richten we ons op de uitkomsten uit de interviews en vervolgbijeenkomsten. In totaal hebben 48 ex-patiënten deelgenomen aan de FROSA-interviews en 11 van hen ook aan de vervolgbijeenkomsten. Alle 48 deelnemers waren klaar met de behandeling en identificeerden zich als heteroseksueel. Het overgrote percentage was vrouwelijk (75%) en de meest voorkomende diagnosen waren borstkanker (35%) of leukemie/lymfoom (23%).
Wanneer durf je jezelf bloot te geven aan een ander?
Tijdens de interviews is uitgelegd wat onder seks wordt verstaan: iedere seksuele handeling – samen met iemand anders en/of alleen. Dus niet alleen geslachtsgemeenschap, maar ook zoenen, strelen, orale seks of masturbatie. Vervolgens ging het gesprek over de invloed van de kankerdiagnose en behandeling op het seksleven, dating en relaties (afhankelijk van de persoonlijke situatie van de deelnemer). Van alle 48 geïnterviewden waren 26 nog steeds met dezelfde partner sinds de diagnose, 20 waren single of hadden een relatie die in de tussentijd was beëindigd, waardoor ze ervaringen met dating hadden opgedaan en 2 hadden (nog) geen dates gehad.
Resultaten
1 Een veranderd lichaam
“Vindt iemand mij nog wel knap?” Over het algemeen vonden AYA’s het lastig en wisten ze niet zo goed hoe ze moesten omgaan met hun veranderde lichaam. Veel AYA’s vertelden dat ze zich minder aantrekkelijk voelden, minder verbonden met hun eigen seksualiteit of zelfs “kapot” of “incompleet”. Ze durfden zich minder bloot te geven of waren bang dat een (nieuwe) partner hen bijvoorbeeld kwetsbaar of zielig zou vinden.
Littekenweefsel of het verlies van gevoel in lichaamsdelen (bijvoorbeeld borsten) door operaties maakten seksuele handelingen minder prettig. Bovendien zorgden vermoeidheid, pijn, misselijkheid, haarverlies, erectieproblemen, vaginale droogte of een overgevoelige huid voor minder interesse in seks.
Zulke zorgen of onzekerheden leidden tot veel vragen waar niet altijd een eenduidig antwoord op is: hoe ga je daten? Wanneer durf je jezelf bloot te geven (letterlijk en figuurlijk) aan een ander? Hoe ga je om met een partner die misschien wel seks wil maar jij (nog) niet?
2 Daten na kanker: spannend, kwetsbaar en soms verrassend positief
Daten
Voor degenen die gingen daten was het vooral spannend. De meesten ontmoetten nieuwe mensen via datingapps (en sommigen via vrienden). Een terugkerende vraag bij het online daten was: wat zet ik wel/niet op mijn datingprofiel? Over het algemeen wilden AYA’s open zijn over hun ziektegeschiedenis en de mogelijke gevolgen daarvan, maar het bleef de vraag of dat meteen op een datingprofiel moest. Er waren twijfels over welke foto’s te gebruiken, bijvoorbeeld oudere foto’s of juist een actuele foto zonder haar of met meer gewicht. De meeste AYA’s kozen ervoor om pas tijdens een echte date over kanker te praten. Ook keken AYA’s kritischer naar profielen van anderen, waarbij een vermelding zoals ‘geen kinderwens’ meer opluchting gaf dan voorheen. Vooral wanneer hun eigen vruchtbaarheid onzeker was.
Een vermelding zoals ‘geen kinderwens’ gaf meer opluchting
Vertellen dat je kanker hebt gehad
Vertellen dat je kanker hebt gehad: alle deelnemers die opnieuw gingen daten vonden dit een lastig moment. Ze twijfelden: wanneer vertel ik het? Wat vertel ik wel en wat niet? Hoe zal de ander reageren? Vaak kozen ze ervoor om hun verhaal stapsgewijs te vertellen. Bijvoorbeeld eerst dat ze ziek zijn geweest en op een later moment over mogelijke bijwerkingen of langetermijneffecten, bijvoorbeeld constante medicatie zoals testosteron, of onvruchtbaarheid. “Dat was één van mijn grootste angsten om een relatie aan te gaan na zo’n diagnose… iemand wordt verliefd op iemand die al heel wat bagage heeft en [kanker] is een extra onzekerheidsfactor.”
Reacties van dates
Reacties van dates varieerden van positief tot negatief. Datingpartners toonden bijvoorbeeld begrip en nieuwsgierigheid, maar ook shock of onverwachte emoties, zoals huilen. “Ik kan mijn verhaal vertellen, maar dat de andere persoon meestal emotioneel reageert en zegt “ik vind het zo heftig voor jou”, ja… dan ben ik een soort van zielig. Dat wil ik ook niet zijn. Ik vond dat weleens heftig om te zien hoe, hoe iemand anders mijn verhaal ervaart.’’
Hierbij benadrukten AYA’s dat, ongeacht hoe ze het vertelden, het belangrijk was dat zij zichzelf bij de ander op hun gemak, veilig en vertrouwd voelden voordat ze over kanker gingen praten. Ze kwamen erachter dat – ondanks onzekerheden vanuit hun kant – dating tweerichtingsverkeer is waarbij ook zij moeten bepalen of ze de ander wel leuk vinden. Bij een heftige reactie haakten één of beiden vaak af, en dat voelde meestal oké. “(…) weet je: take it or leave it. Ik bedoel, dit ben ik en als dat niet is wat je wilt, prima (…) Ik vind het prettiger dat je dat meteen weet.’’
3 Relaties tijdens kanker: verschuivingen in de dynamiek
Voor koppels die al samen waren ten tijde van de kankerdiagnose, veranderde de dynamiek ingrijpend. Er vond vaak een rolverschuiving plaats van geliefden naar patiënt en mantelzorger, wat druk legde op de romantische relatie en op het seksleven.
AYA’s beschreven dat het best lastig werd om te communiceren over seks, onzekerheden over hun veranderende lichaam, of zorgen om niet meer aantrekkelijk gevonden te worden. “Ik merkte dat mijn partner seks wilde, en dat ik hem niet de hele tijd wilde afwijzen.”
Soms ontstonden er ook misverstanden waarbij bepaalde bijwerkingen van de
kankerbehandeling persoonlijk werden opgevat. Bijvoorbeeld vaginale droogte (een bijwerking van hormoonbehandeling) werd geïnterpreteerd als “jij hebt geen zin meer in mij”. Het betrekken van partners tijdens voorlichting over bijvoorbeeld bijwerkingen van de behandeling zou van toegevoegde waarde kunnen zijn.
Mede door de rolverschuivingen groeiden sommige koppels uit elkaar, maar anderen juist dichter naar elkaar toe. Wat hierbij belangrijk was: open blijven praten, hoe ongemakkelijk dat soms ook is.
4 Kanker en seks: een complex samenspel
Seks tijdens de behandeling: het lichaam staat op overleven
Vrijwel alle deelnemers rapporteerden weinig tot geen seksuele activiteit tijdens de behandeling. Dit kwam door de directe effecten van de lopende behandeling, zoals extreme vermoeidheid, misselijkheid, etc. Sommige patiënten die een vaste partner hadden, probeerden toch seksueel actief te blijven tijdens de behandeling of startten weer kort na afloop van de behandeling. In beide gevallen ging dat gepaard met gemengde gevoelens. Sommigen waren vooral benieuwd hoe (penetratie)seks zou aanvoelen tijdens de behandeling, wat niet altijd plezierig was. Vooral bij vrouwelijke patiënten bleef penetratie pijnlijk. Sommigen stopten daardoor tijdelijk met penetratie, anderen gingen door vanuit een plichtsgevoel tegenover hun partner, of de overtuiging dat “het eerst pijn moet doen voordat het beter wordt”. Dit kan risico’s met zich meebrengen en voor negatieve emoties zorgen, zoals verdriet. Ook kan het zorgen voor algehele negatieve associaties waarbij bijvoorbeeld seks altijd met pijn (of angst voor de pijn) wordt geassocieerd. Tegelijkertijd waren sommige partners bang om de AYA pijn te doen. “We hadden weleens seks, maar dat was niet echt voor mijzelf. Ik voelde me er niet echt fijn bij. Het was meer om hem te pleasen.”
Seks na de behandeling: langzaam opnieuw ontdekken
Wanneer de energie terugkwam, het haar weer langzaam teruggroeide of AYA’s zich fitter begonnen te voelen, merkten ze dat ook hun interesse in seks langzaam terugkeerde. Ook hun zelfbeeld veranderde soms weer positief, vooral als ze zich sterker en gezonder begonnen te voelen. Grotendeels ging dat gepaard met het terugvinden van vertrouwen in het eigen lichaam. Belangrijke thema’s hierbij waren:
- het herdefiniëren van seks naar intimiteit (in plaats van alleen penetratie);
- masturbatie (een veilige manier om te testen hoe het lichaam reageert en wat fijn voelt);
- experimenteren (nieuwe standjes, andere plekken om intiem te zijn, meer tijd nemen).
Losse seksuele contacten
AYA’s hadden soms een voorkeur voor casual sex/onenightstands, omdat dat geen emotionele diepgang vroeg. Vaak hoefden ze deze losse sekspartners niets over kanker te vertellen, wat bevrijdend voelde. Echter kon het niet-vertellen ook voor afleiding tijdens (penetratie)seks zorgen. Bijvoorbeeld bezorgdheid dat de sekspartner littekens zou kunnen opmerken of dat een pruik/ haarwerk niet goed zou blijven zitten. Voor degenen die losse seksuele contacten opzochten, was het juist een manier om hun lichaam te herontdekken met verschillende sekspartners, wat hen meer zelfvertrouwen gaf.
Seks met dezelfde partner
Vaak moesten koppels opnieuw aan elkaar wennen, onder andere door de veranderde rolverdeling zoals eerder beschreven. Dit was vaak geen makkelijke opgave. Ze kozen er meestal voor om lichamelijk weer aan elkaar te wennen door in meerdere stappen intiem met elkaar te zijn. Bijvoorbeeld door eerst een deel van de kleren aan te houden en zich stapsgewijs meer bloot te geven. Ook kozen ze ervoor om elkaar eerst alleen aan te raken en vooral de tijd te nemen om opgewonden te raken en zichzelf geen druk op te leggen.
Communicatie was hierbij cruciaal en ook uitdagend, omdat seks toch een gevoelig onderwerp blijft. Wat wel werkte: sommigen maakten plannen over hoe om te gaan met bijwerkingen, probeerden verschillende standjes, of hadden seks onder de douche. Vervolgens deden ze ook een debriefing na de seks om met hun partner te bespreken wat goed ging, wat zij wel/niet fijn vonden en wat/hoe ze het een volgende keer zouden kunnen invullen. “Ik was allang blij dat mijn partner weer seks met mij wilde hebben. Ik word iedere keer zo emotioneel als we seks hebben gehad, want dan voel ik me eindelijk weer een beetje mens.”
Communicatie was cruciaal en uitdagend, omdat seks toch een gevoelig onderwerp blijft
5 Wat betekent dit voor jou als verpleegkundige?
Intimiteit en seksualiteit doen ertoe en zijn onderdeel van de kwaliteit van leven. Ook voor jouw patiënten. Het begint dus bij jezelf en bewustwording over het belang van het onderwerp seksualiteit en intimiteit. Bovendien is het belangrijk om alert te zijn op bepaalde misvattingen en dat je niet voor patiënten invult of ze wel of niet met seks bezig zijn. Bijvoorbeeld: een patiënt is te ziek om aan seks te denken. Of: singles hebben geen seks. Veranderingen in seksuele verlangens, pijn, onzekerheid en schaamte zijn normaal, maar worden nog te weinig besproken. Benoemen helpt, ook als de patiënt dat zelf niet durft aan te kaarten. AYA’s geven aan dat seksualiteit en intimiteit belangrijk zijn, ook tijdens de behandeling. Een open gesprek hierover kan helpen, maar het blijft altijd de vraag: hoe pak je dat aan als (oncologie)verpleegkundige en verpleegkundig specialist.
In een ander deel van de FROSA-studie zijn hierover al een aantal aanbevelingen opgesteld (zie kader), waar onder andere onderstaande aspecten worden genoemd.
Over het algemeen geldt: je hoeft niet alles te weten of direct op te lossen. Dat kan meestal ook niet. Vaak is voor AYA’s een luisterend oor of het horen dat ze niet ‘de enige’ zijn met deze problemen of vragen heel waardevol. Kanker op jongvolwassen leeftijd is vaak een eenzame ervaring, dus voorbeeldverhalen (uit onderzoek, je eigen praktijk of van collega’s) kunnen bij AYA’s voor veel verlichting zorgen. Het kan helpen om hun zorgen en gevolgen van de kankerbehandeling een plek te geven. Iets wat AYA’s hierbij zou kunnen helpen, is de lotgenotenzoeker van kanker.nl. Ook al zijn AYA’s vaak niet te porren voor lotgenotencontact, kan deze zoeker juist worden ingezet om iemand van dezelfde leeftijd en hetzelfde type kanker te vinden voor nog meer (h)erkenning.
Praktische handvatten voor verpleegkundigen om seksualiteit en intimiteit bespreekbaar te maken
Voorafgaand aan een gesprek: voorbereiding als professional

- Vergroot je kennis over de effecten van (verschillende typen) kanker op seksualiteit en intimiteit (bijvoorbeeld via webinars of scholing; van o.a. het AYA-zorgnetwerk).
- Normaliseer het onderwerp voor jezelf: seksualiteit en intimiteit hóren bij goede zorg.
- Wees nieuwsgierig naar het verhaal van de patiënt.
- Realiseer je dat patiënten het vaak spannend vinden om over seks te praten.
- Zij blijven soms vaag (“Het voelt anders”). Vraag door: “Wat bedoel je met anders?”
- Zorg dat je betrouwbare informatiebronnen kent voor patiënten, zoals kanker.nl, Sick & Sex of websites van kanker-specifieke patiëntenverenigingen (allemaal te vinden via NFK).
Eerste stappen: zo open je het gesprek
- Wees proactief: open het gesprek en controleer of de patiënt over seks wil praten. Houd de regie bij de patiënt.
- Is iemand er (nog) niet aan toe? Dat is oké. Laat weten dat het onderwerp later altijd besproken kan worden.
- Open het gesprek op een natuurlijke manier, bijvoorbeeld door aan te haken op andere onderwerpen (zoals een feestje of vakantie, en vraag naar dating of seksuele contacten) of vertel over vaker voorkomende seksuele problemen (bijvoorbeeld op basis van onderzoek, eigen ervaringen in de kliniek). Vraag vervolgens of de patiënt zich hierin herkent.
Het gesprek: zo houd je het open en veilig
- Wees open, eerlijk, direct, helder en empathisch/toon begrip (dit helpt de patiënt om open te zijn naar jou toe).
- Neem patiënten serieus en geef onverdeelde aandacht (actief luisteren, niet typen).
- Creëer een veilige omgeving: reflecteer gevoelens, laat stiltes toe, knik of hum.
- Doorbreek taboes, praat zonder schaamte, wees onbevooroordeeld en stel open vragen om behoeften te verkennen.
- Gebruik neutrale taal (bijvoorbeeld ‘partner’ of ‘persoon’), benoem eventueel ongemak of schaamte en vermijd jargon.
- Wees authentiek: weet je iets niet? Zeg het eerlijk en bied aan om het samen uit te zoeken.
Randvoorwaarden: wat helpt om dit goed te doen?
- Zorg voor privacy (bijvoorbeeld door ouders of naasten naar buiten te sturen).
- Maak duidelijk dat jij vertrouwelijk omgaat met wat er wordt besproken.
- Bespreek of/ welke aantekeningen jij mogelijk van het gesprek maakt.
- Focus op de patiënt. Betrek partners alleen als de patiënt dat wil.
- Kom er op verschillende momenten op terug: één gesprek is zelden genoeg.
- Geef, waar passend, informatie mee.
- Verwijs door als dat nodig is (bijvoorbeeld naar psychologen,
seksuologen/relatietherapeuten, bekkenbodemfysiotherapeuten).
Zie deze en andere aspecten in Lehmann et al. (2025).
Wil je meer weten over FROSA?
(Nederlandstalige) Samenvatting van het hele project: https://ayazorgnederland.nl/onderzoek/alle-onderzoeken/frosa/
Radio-interview over seksualiteit en kanker bij jongvolwassenen: (met o.a. hoofdonderzoeker van de FROSA-studie: Vicky Lehmann) https://www.nporadio1.nl/podcasts/vroeg/110091/03-07-kanker-en-seksualiteit
Wetenschappelijke (Engelse) publicaties:
- Lehmann, V., Both, S., Elzevier, H. W., Tromp, J., & den Oudsten, B. (2025). “I wanna know what to expect”-Care needs regarding sexual and reproductive health after cancer in adolescence and young adulthood (AYA) and recommendations for providers. European Journal of Oncology Nursing, 74, 102791.
- Lehmann, V., van Poecke, N., Waterman, L., Lok, C. A., Beerendonk, C. C., & Smets, E. M. (2025). Are we Only Doing Good? Long-term Psychosocial Effects of Fertility Preservation (or Lack Thereof) on Survivors of Cancer During Adolescence and Young Adulthood. The Cancer Journal, 31(4), e0774.
- Dattilo, T. M., Waterman, L., Mullins, L. L., & Lehmann, V. (2025). A life put on hold? Navigating fertility-related considerations after cancer in adolescence and young adulthood (AYA). Supportive Care in Cancer, 33(9), 779.
- Acquati, C, den Oudsten, BL, Both, S, & Lehmann, V (2026). Appraisal of Sexual Functioning Before and After Cancer: Insights from Survivors of Adolescent and Young Adult (AYA) Cancer and Matched Healthy Controls. Under review
FROSA werd medegefinancierd door een persoonlijke beurs van dr. Vicky Lehmann, uitgereikt door KWF.
Dit artikel is eerder verschenen in Oncologica, jaargang 43, nummer 2, 2026.