Nederland heeft te maken met vergrijzing: in 2050 zal meer dan 25% van de bevolking 65 jaar of ouder zijn (Stoeldraijer et al., 2021). Bovendien neemt de levensverwachting toe, wat betekent dat een steeds grotere groep mensen te maken krijgt met chronische ziekten, waaronder kanker (Prince et al., 2015). Kanker is wereldwijd een van de belangrijkste doodsoorzaken (Sung et al., 2021). Dankzij verbeteringen in preventie, vroege diagnostiek en behandeling zijn veel vormen van kanker steeds beter behandelbaar, met een stijgende overleving als gevolg (Jemal et al., 2010; Sung et al., 2021). Hierdoor krijgt kanker steeds meer het karakter van een chronische ziekte, waarbij patiënten langdurige zorgtrajecten nodig hebben (Phillips & Currow, 2010).
Groeiende druk op de zorgcapaciteit
De toenemende vergrijzing en levensverwachting, in combinatie met uitbreiding van behandelopties en een structureel personeelstekort, leidt tot een groeiende druk op de (oncologische) zorgcapaciteit (Bordonaro et al., 2014). Het Integraal Zorgakkoord (IZA) stelt dat fundamentele keuzes nodig zijn om de zorg toegankelijk, betaalbaar en van hoge kwaliteit te houden. Het IZA benoemt passende zorg (de juiste zorg op de juiste plek, samen met de patiënt) als een noodzakelijke voorwaarde om de houdbaarheid van het zorgstelsel in de toekomst te waarborgen (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), 2022).
Multipel myeloom en de behandeling
Multipel myeloom (MM) is de op één na meest voorkomende hematologische maligniteit, met stijgende incidentie. De ziekte treft met name ouderen, de gemiddelde leeftijd bij diagnose is 70 jaar (Hematon, 2025; Van de Donk et al., 2021). Behandeling bestaat doorgaans uit langdurige systemische therapie, met middelen zoals daratumumab of bortezomib. Deze therapieën vereisen frequente subcutane toedieningen, wat betekent dat deze patiënten vaak naar het ziekenhuis moeten. Het is aangetoond dat frequente ziekenhuisbezoeken de kwaliteit van leven kunnen verminderen en de therapietrouw negatief kunnen beïnvloeden, doordat ze belastend zijn voor oudere, vaak kwetsbare, patiënten (Javaid et al., 2024). Subcutaan toe te dienen middelen lenen zich goed voor behandeling buiten het ziekenhuis, mits de zorg veilig, gestructureerd en multidisciplinair georganiseerd is (Evans et al., 2016).
Multipel myeloom (MM) treft met name ouderen, de gemiddelde leeftijd bij diagnose is 70 jaar
Internationaal is de haalbaarheid van subcutane oncologische thuisbehandeling bij multipel myeloom aangetoond, waarbij patiënten niet alleen de voorkeur gaven aan behandeling aan huis, maar ook een verbetering in kwaliteit van leven rapporteerden (Lassalle et al., 2016; Misplon et al., 2024). Ook in Nederland zijn vergelijkbare initiatieven gestart, maar nog niet met specifieke aandacht voor psychosociale ondersteuning, bijvoorbeeld op basis van Health Monitor-segmentatie.
De Health Monitor (HM) is een vragenlijst die patiënten segmenteert op basis van hun gezondheidservaring, binnen de dimensies Acceptatie en Controle. Aan de hand van hun antwoorden worden patiënten ingedeeld in één van de vier kwadranten, elk met specifieke ondersteuningsbehoeften. De lagere kwadranten (3 en 4) kunnen hierbij wijzen op een verhoogde behoefte aan aanvullende psychosociale ondersteuning.
In deze pilotstudie, uitgevoerd in het Bravis ziekenhuis, werd onderzocht of oncologische zorg bij oudere patiënten met MM veilig en effectief thuis geleverd kon worden, met behoud van zorgkwaliteit en goede samenwerking tussen ziekenhuis en thuiszorg. De behandeling bestond uit subcutane toediening van oncologische middelen (oncolytica) door een oncologieverpleegkundige aan huis. Daarnaast werd de HM ingezet om, waar nodig, aanvullende psychosociale ondersteuning aan te bieden via Care for Cancer aan patiënten in kwadrant 3 of 4. Het doel van de pilot was het evalueren van de veiligheid van thuistoediening van subcutane oncolytica, de doelmatigheid van de extra inzet van psychosociale ondersteuning op maat op basis van HM-segmentatie en de tevredenheid van patiënten. Deze inzichten kunnen dienen als basis voor mogelijke bredere toepassing binnen passende oncologische zorg.
Methoden
De pilotstudie includeerde patiënten met multipel myeloom (MM) in het Bravis ziekenhuis die in aanmerking kwamen voor subcutane behandeling met bortezomib of daratumumab. De eerste toediening vond plaats in het ziekenhuis om acute bijwerkingen tijdig te kunnen opvangen. Bij goede tolerantie werd de behandeling thuis voortgezet door thuisoncologieverpleegkundigen van Bloezem, gedetacheerd vanuit het Bravis ziekenhuis. Gedurende de pilot dienden zij daratumumab, bortezomib en zoledroninezuur (botversterkend infuus) toe.
Het onderzoek is goedgekeurd door de Protocollen Adviescommissie (PAC) van het Bravis ziekenhuis (kenmerk 2021/DT/0075). De Raad van Bestuur heeft ingestemd met de uitvoering van de studie. Alle deelnemers zijn mondeling geïnformeerd over de studie en hebben schriftelijk toestemming gegeven voor deelname.
Elke patiënt werd bij de start geëvalueerd op kwetsbaarheid en gezondheidservaring aan de hand van:
1 De G8-test: een gevalideerd screeningsinstrument van kwetsbaarheid voor ouderen met kanker, bestaande uit acht vragen gericht op voeding, mobiliteit, medicatiegebruik, gezondheidservaring en leeftijd. Een score van ≤14 wijst op verhoogde kwetsbaarheid (Bellera et al., 2012).
2 De Health Monitor (HM): een segmentatiemodel dat patiënten indeelt in vier kwadranten op basis van hun ervaren mate van controle en acceptatie van hun gezondheid (zie figuur 1). Kwadrant 1 weerspiegelt hoge acceptatie en hoge controle, kwadrant 2 hoge acceptatie en lage controle, kwadrant 3 lage acceptatie en hoge controle en kwadrant 4 zowel lage acceptatie als lage controle (Bloem & Stalpers, 2012).
Figuur 1 | De Health Monitor (Bloem & Stalpers, 2012).
Psychosociale ondersteuning werd in eerste instantie volgens protocol aangeboden aan alle patiënten met thuistoediening, via Care for Cancer. Na segmentatie met de HM werd deze ondersteuning gericht aangeboden bij patiënten in kwadranten 3 en 4, gekenmerkt door verminderde acceptatie of beperkte acceptatie en controle. Tegelijkertijd werd gemonitord of patiënten uit kwadrant 1 en 2 alsnog aanvullende ondersteuning nodig hadden, als validatie voor het inzetten van het model.
De evaluatie vond plaats bij 30 van de 41 patiënten, doorgaans 3 tot 6 maanden na de start van de behandeling. In deze longitudinale evaluatie werden gestandaardiseerde vragenlijsten gebruikt om veranderingen in HM-segmentatie, de G8-score en de tevredenheid met betrekking tot de oncologische zorg in het ziekenhuis en thuis te beoordelen. Deze tevredenheid werd beoordeeld op een schaal van 1 tot 10.
Continue uitkomsten werden weergegeven als gemiddelden met standaarddeviatie. Scores werden genormaliseerd naar het oorspronkelijke bereik van het gebruikte meetinstrument, waarbij 0 de laagst mogelijke en 1 de hoogst mogelijke score vertegenwoordigde. Verschillen tussen tijdstippen en zorgvormen werden geanalyseerd met behulp van gepaarde t-toetsen. Correlaties tussen variabelen werden berekend met Pearson’s r als maat voor effectgrootte. Verschillen in G8-scores tussen de HM-kwadranten werden geanalyseerd met een variantieanalyse (ANOVA). Bij significante uitkomsten werden onderlinge verschillen tussen kwadranten getoetst met post-hoc vergelijkingen op basis van Bonferroni-correctie. Analyses werden gedaan met SPSS, en gevisualiseerd met Matlab en Adobe Illustrator. Voor alle analyses werd een significantieniveau van p < 0,05 gehanteerd.
Thuisbehandeling beïnvloedt de objectieve gezondheid positief
Resultaten
Patiëntkenmerken
De pilot includeerde 41 patiënten met MM (gemiddelde leeftijd 72,2 jaar; 65,9% man). De meerderheid woonde samen met een partner (85,4%), iets hoger dan het landelijke gemiddelde voor 65-plussers (WoonOnderzoekNederland (WoON’24), 2024).
Verandering in kwetsbaarheid en ervaren gezondheid
Van de 41 deelnemers ondergingen 30 patiënten zowel een baseline- als een vervolgmeting. De gemiddelde G8-score steeg van 10,2 naar 13,5, wat duidt op een afname in klinische kwetsbaarheid (t(24) = –6,08, p < 0,001). Het aandeel ‘niet-kwetsbare’ patiënten (G8 > 14) nam toe van 9,8% naar 33,3% (t(29) = 2,97, p = 0,006). Ook werd een lichte toename waargenomen in het gevoel van controle over de eigen gezondheid (van 3,5 naar 3,9), hoewel dit verschil niet significant was (t(29) = –1,77, p = 0,09). De ervaren acceptatie veranderde nauwelijks (van 4,3 naar 4,6; t(29) = –0,89, p = 0,4). De genormaliseerde uitslagen van de baseline- en vervolgscores zijn weergegeven in figuur 2A.
Kwetsbaarheid (G8-score) correleerde zowel bij de baseline- als bij de vervolgmeting significant met het ervaren gevoel van acceptatie en controle. Een hogere G8-score (minder kwetsbaarheid) ging gepaard met meer acceptatie (r = 0,47, p = 0,004 bij baseline; r = 0,65, p < 0,001 bij vervolgmeting) en meer controle (r = 0,58, p < 0,001; r = 0,56, p = 0,001, respectievelijk).
De toewijzing van patiënten aan HM-kwadranten was stabiel over tijd. Er was een lichte, maar niet-significante trend zichtbaar richting lagere kwadranten (t(29) = 1,07, p = 0,3). In figuur 2B is de verandering in HM-segmentatie over tijd weergegeven.
G8-test: genormaliseerde scores van de G8, het percentage niet-kwetsbare patiënten (G8 > 14), en de afzonderlijke acceptatie- en controlescores. Scores zijn genormaliseerd naar het oorspronkelijke bereik van de gebruikte meetinstrumenten. Een sterretje (*) duidt op een significante verandering tussen de twee meetmomenten (p < 0,05).
De Health Monitor: verdeling over HM-kwadranten bij beide meetmomenten. Deze kwadranten weerspiegelen de ervaren controle en acceptatie: 1 = hoge acceptatie en hoge controle; 2 = hoge acceptatie en lage controle; 3 = lage acceptatie en hoge controle; 4 = lage acceptatie en lage controle.
Verschillen in kwetsbaarheid tussen HM-kwadranten
De G8-score bij aanvang verschilde significant tussen de HM-kwadranten (F(3, 32) = 8,60, p < 0,001). Patiënten in kwadrant 4 hadden een flink lagere G8-score dan patiënten in kwadrant 1 (p = 0,002) en kwadrant 2 (p = 0,002), wat duidt op meer kwetsbaarheid. Er was geen verschil tussen kwadrant 1 en 2. Bij de vervolgmeting werden geen verschillen meer gevonden in kwetsbaarheidsscores tussen de kwadranten. Deze bevindingen bevestigen dat patiënten in kwadrant 4 (beperkte acceptatie én controle) bij de start van de pilot gemiddeld het meest kwetsbaar waren.
Figuur 2 | Longitudinale verandering in kwetsbaarheid en subjectieve gezondheid tussen baseline- en vervolgmeting.
Gebruik van psychosociale ondersteuning (Care for Cancer)
Tijdens de pilot werd psychosociale ondersteuning via Care for Cancer aangeboden aan patiënten in kwadrant 3 en 4 (n = 29), op basis van hun subjectieve gezondheidservaring. Uit de registratie bleek dat uiteindelijk slechts drie patiënten daadwerkelijk gebruikmaakten van deze ondersteuning, waarbij twee van de drie meer dan één afspraak aanvroegen.
Tevredenheid ziekenhuis- en thuiszorg
Patiënten gaven over het algemeen hoge tevredenheidsscores voor zowel de ziekenhuiszorg als de oncologische zorg thuis. De gemiddelde waardering voor ziekenhuiszorg was 8,90 (SD = 0,85), terwijl de zorg thuis gemiddeld met 9,13 (SD = 0,86) werd beoordeeld. Dit verschil was echter niet statistisch significant (t(29) = 1,65, p = 0,1).
In alle HM-kwadranten werd de kwaliteit van beide zorgvormen positief beoordeeld. In kwadrant 1 (n = 3) gaven patiënten voor zowel ziekenhuis- als thuiszorg een score van gemiddeld 9,33 (SD = 1,16). In kwadrant 2 (n = 6) kreeg ziekenhuiszorg een 9,33 (SD = 0,82) en thuiszorg een 9,00 (SD = 0,89). In kwadrant 4 (n = 21) lag de tevredenheid iets lager, maar bleef hoog: 8,81 (SD = 0,81) voor ziekenhuiszorg en 9,05 (SD = 0,87) voor thuis. De vergelijkbare scores tonen aan dat patiënten de kwaliteit van zorg thuis als gelijkwaardig aan die in het ziekenhuis beschouwden.
Discussie
Deze pilotstudie laat zien dat subcutane oncologische thuisbehandeling haalbaar, veilig en effectief is, zelfs voor oudere patiënten met MM. De patiënten waardeerden de thuiszorg minstens even hoog als ziekenhuiszorg, wat erop wijst dat deze zorgvorm goed aansluit bij de behoeften en voorkeuren van patiënten. Ook werd een significante afname in klinische kwetsbaarheid gemeten, zoals blijkt uit de verbeterde G8-scores en het toegenomen aantal patiënten dat niet meer als kwetsbaar werd beschouwd. Dit suggereert dat thuisbehandeling de objectieve gezondheid positief beïnvloedt, mogelijk door vermindering van fysieke belasting en betere integratie in het dagelijks leven. Tegelijkertijd kan niet worden uitgesloten dat de verbetering samenhangt met de behandeling zelf, aangezien geen vergelijking is gemaakt met patiënten die hun kuren uitsluitend in het ziekenhuis ontvingen. Vervolgonderzoek is nodig om dit onderscheid beter te kunnen maken.
Er werd verhoogde kwetsbaarheidsprevalentie gevonden in hogere segmenten, wat overeenkomt met eerder werk en bevestigt dat deze segmentatie geschikt is om aanvullende ondersteuning gericht in te zetten (Mertens et al., 2025). Echter, deze aanvullende psychosociale ondersteuning via Care for Cancer werd beperkt gebruikt, wat betekent dat ook de subjectieve gezondheid minstens gelijk bleef. Een belangrijke verklaring hiervoor is de centrale rol van de thuisoncologieverpleegkundigen, die via frequente en vertrouwde contactmomenten in de thuissituatie vaak al informeel in psychosociale behoeften voorzagen. Mogelijk droeg deze oncologieverpleegkundige aanwezigheid ook (deels) bij aan het wegvallen van significante verschillen in G8-score tussen de kwadranten bij de vervolgmeting.
Kosteneffectiviteit en andere resultaten
Passend ingezette ondersteuning draagt bij aan effectievere zorg en kan leiden tot een efficiënter gebruik van beschikbare middelen. Eerder onderzoek toont wisselende resultaten voor de kosteneffectiviteit van thuisbehandeling, wat benadrukt dat een specifieke evaluatie binnen de Nederlandse context nodig is. In deze pilot leidde de verminderde aanspraak op psychosociale ondersteuning via Care for Cancer echter tot een concreet financieel voordeel en vormde dit bovendien een positief signaal voor het welzijn van patiënten. Internationale studies bevestigen daarnaast de toegevoegde waarde van subcutane oncologische thuisbehandeling. In Frankrijk gaf 98% van de patiënten de voorkeur aan thuisbehandeling met bortezomib, waarbij 84% een verbetering in kwaliteit van leven rapporteerde (Lassalle et al., 2016). Een recente Deense studie liet zien dat thuisbehandeling met daratumumab veilig en haalbaar is en dat patiënten op behandelingsdagen minder tijd kwijt zijn dan bij ziekenhuiszorg, zelfs wanneer er gecorrigeerd werd voor reistijd naar het ziekenhuis (Rosenberg et al., 2025). Ook in België werd thuisbehandeling met onder andere bortezomib positief ontvangen (Misplon et al., 2024).
Juist de kwetsbare patiëntenpopulatie reageerde positief op de thuisbehandeling
Deze bevindingen liggen in lijn met de resultaten van deze pilotstudie: patiënten ervoeren thuiszorg als gelijkwaardig aan ziekenhuiszorg en er werden verbeteringen gezien in klinische kwetsbaarheid. Hoewel er geen significante verbetering werd vastgesteld in ervaren controle en acceptatie Health Monitor; Bloem & Stalpers, 2012), bleef het psychologisch profiel van patiënten opvallend stabiel, met zelfs een lichte positieve trend. Dit is relevant, omdat bij een kwetsbare populatie, zoals oudere oncologische patiënten, eerder een verslechtering in psychologisch welzijn te verwachten zou zijn, gezien de ernst en complexiteit van hun ziekte en behandeling.
Het feit dat juist deze kwetsbare patiëntenpopulatie, van wie bij aanvang 90% als kwetsbaar werd beoordeeld (G8-score ≤14), positief reageerde op de thuisbehandeling is veelbelovend. De behandeling werd als veilig ervaren, kreeg hoge tevredenheidsscores en ging gepaard met een opvallend lage behoefte aan aanvullende psychosociale ondersteuning. Dit wijst erop dat subcutane oncologische behandeling aan huis bij kwetsbare groepen effectief en passend kan zijn. Een bredere implementatie lijkt daarmee gerechtvaardigd, mits er oog blijft voor doelmatigheid, langetermijneffecten en de ondersteunende rol van thuisoncologieverpleegkundigen. Vervolgonderzoek kan bijdragen aan verdere optimalisatie, bijvoorbeeld door te onderzoeken hoe subcutane toedieningen op termijn veilig en verantwoord door patiënten zelf kunnen worden toegediend, om de druk op de oncologische zorg verder te verlichten.
Dit artikel is eerder verschenen in Oncologica, jaargang 42, nummer 3, 2025.
De literatuurlijst is op te vragen bij de redactie via oncologica@venvn.nl.